Водяная / Су анасы

Мать воды, аналог славянской русалки, жена водяного. Является воплощением духа вода. Жена су бабасы и мать су иясе. Видима и днём, и ночью, сидящей на берегу реки или озера. Чаще всего занята расчесываем своих длинных темно-зеленых волос золотым гребнем.

Су анасы, славян русалкасының аналогы, су хатыны. Су рухның гәүдәләнеше булып тора. Хатын су бабасы белән су иясе. Көндез дә, төнлә дә, елга яки күл буенда утырган. Еш кына кара-яшел озын чәчләребезне алтын тарак белән тарыйбыз.

Юха

Прекрасная женщина (чаще всего, но встречается и мужской вариант Юхи), которая превратилась в человека после 100 лет жизни в облике змеи и 1000 лет в образе дракона. Ее главная задача — выйти замуж и за 49 дней съесть мужа, иначе она снова станет драконом. В Юху могут превратиться только черные змеи.

Бик гүзәл хатын (ешрак, әмма Юханың ир-ат варианты да очрый), ул 100 ел яшәү дәверендә елан кыяфәтендә һәм аждаһа образында 1000 елга әверелгән. Аның төп бурычы — кияүгә чыгу һәм 49 көн эчендә ирен ашаячак, югыйсә ул яңадан дракон булачак. Юханда бары тик кара еланнар гына әверелергә мөмкин.

Повелитель воды, водяной дед. Су бабасы нельзя тревожить и беспокоить, подходить близко к месту его обитания, иначе он может поднять бурю на воде, затянуть в омут. Никогда не выходит из воды, для исполнения поручений у него есть посредник су иясе — он является людям в образе глуповатого, но очень сильного мальчика.

Су башы, су бабасы. Су бабасларны борчырга һәм борчырга ярамый, аның яшәү урынына якын килергә ярамый, югыйсә ул су өстендә давылны күтәрә, тирән чокырга тарта ала. Беркайчан да судан чыкмый, йомышларын үтәү өчен аның су иясе бар — ул акылсыз, ләкин бик көчле малай образында кешеләр.

Водяной дед и водяной хозяин / Су бабасы һәм су иясе

Ялмавыз

Злобное существо в виде старухи с семью головами и длинными седыми волосами. Людоедка, особенно любит похищать детей. Также имеет функции шамана и волшебницы, стража страны смерти. Очень мудра, может помочь человеку решить любой неразрешимый вопрос, но за это требует кровавую плату.

Явыз зат — җиде башлы һәм озын чал чәчле карчык рәвешендә. Кеше ашаучы, бигрәк тә балаларны урларга ярата. Шулай ук шаман һәм тылсымчы, үлем иле сакчысы функцияләре дә бар. Бик акыллы, кешегә теләсә нинди хәл ителмәгән сорауны хәл итәргә ярдәм итә ала, ләкин моның өчен канлы түләүне таләп итә.

Уряк

Дух усопшего. Живет на месте убийства, где пролилась человеческая кровь. Является только
в виде человека на месте насильственной смерти. Существует мнение, что до принятия ислама словом «уряк» обозначали душу человека, соответственно, уряк есть у всех, а неупокоенная после насильственной смерти душа становится злобным духом. Сам по себе вреда причинить не может, но внушает человеку сильный страх своим сильным криком.

Үлгән кешенең рухы. Кеше каны коелган үтерү урынында яши. Бары тик көчләп үтерелгән урында гына була. Исламны кабул иткәнче «уряк» сүзе белән кешенең җанын аңлаткан дигән фикер бар, димәк, уряк бөтен кешедә дә бар, ә көчләп үтергәннән соң тынгысыз җан яман рухка әверелә. Үзеннән-үзе зыян китерә алмый, әмма көчле тавышы белән кешегә көчле курку сала.

Хоррият

Женщина-птица, символизирующая свободу. Является также символом удачи, дарит счастье, бросая свою тень на человека. Ее пробразом считается богиня плодородия Иллах, мать-прародительница Вселенной.

Ирекне символлаштыручы хатын-кыз-кош. Шулай ук уңыш символы булып тора, бәхет бүләк итә, кешегә күләгәсен ташлый. Аның үрнәге булып Ходай Тәгаләнең ата-анасы Иллах җиләк-җимеш алиһәсе санала.

Шурале / Шүрәле

Аналог лешего. Живет в дремучем лесу. Внешне похож на человека, но имеет отличия — две очень большие груди, которые закидывает себе на плечи, и длинные пальцы. Шурале обитают группами. Одинокого путника заманивает в лес
и щекочет до смерти. Спастись от шурале можно с помощью хитрости, или перепрыгнув речку (Шурале боится воды). Любит ездить на лошадях и загонять их до усталости. Если человек убьет Шурале, то на него и весь его род будет наложено проклятье.

Аналог лешего. Караңгы урманда яши. Тышкы яктан кешегә охшаган, ләкин аермасы бар — ике бик зур күкрәк, ул иңнәренә салган һәм озын бармаклар. Шүрәле төркем-төркем булып яши. Ялгыз юлчыны урманга алып керә һәм үлгәнче яңакларын бөкли. Шүррәдән хәйлә белән котылып була, яки елганы сикереп чыккач (Шүрәле судан курка). Ат белән йөрергә ярата, арыганчы куарга ярата. Әгәр дә кеше шүрәлене үтерсә, аның өстенә бөтен нәсел каһәре төшәчәк.

Албасты

Нечистая сила или злое существо, живущее в заброшенных домах или на пустырях. Может являться
в виде человека и в виде большого воза. Албасты опасна тем, что может задавить человека насмерть и выпить его кровь.

Ташландык өйләрдә яки буш өйләрдә яшәүче ниндидер бер көч яки явыз җан. Кеше рәвешендә зур йөк рәвешендә дә булырга мөмкин. Албасты кешене үтереп канын эчәргә мөмкин булуы белән куркыныч.

Оборотень, упырь. По ночам убыр отделяется от человека и принимает разные образы: от огненного шара до черной кошки. В таком виде он вредит другим людям — крадет драгоценности, вредит беременным женщинам, сосет кровь у скота, наводит болезни. Существует также убыр-старуха — аналог славянской бабы яги. Мужчинам убыр-старуха не рада, а женщин она испытывает в честности.

Кире борыл, кирелән. Төннәрен убыр, кешедән аерылып, ут шарыннан кара мәчегә кадәр төрле образлар кабул итә. Мондый кыяфәттә ул башка кешеләргә зыян китерә — кыйммәтле әйберләрне урлый, авырлы хатыннарга зыян сала, терлекләрнең канын суыра, авырулар китерә. Убыр карчык та бар — славян карчыгының аналогы. Ир-атларга убыр карчык шат түгел, ә хатын-кызларга ул намуслы була.

Убыр

Домовой и хозяин хлева / Ой иясе и абзар иясе

Аналог домового. Старик с длинными волосами, живет в подполе дома, выходит только по ночам. При хорошем отношении, вполне добрый, бывает даже полезен. Ему необходимо платить особую милостыню — якшамбе садакасы. На нерадивых жильцов может наслать болезни и даже смерть. Абзар иясе — хозяин хлева. Может являться в образе человека или животного, но только издали и ночью. Любимых животных (в особенности лошадей) он причесывает, кормит и моет, а нелюбимых мучает и доводит до голода.

Йорт аналогы. Озын чәчле карт өй идәнендә яши, төнлә генә чыга. Яхшы мөнәсәбәттә хәтта файдалы да була. Аңа сәдака якшамбе — сәдака түләргә кирәк. Буйсынмаган яшәүчеләргә хәтта үлем дә авыру булырга мөмкин. Абзар иясе — абзар хуҗасы. Кеше яки хайван образында булырга мөмкин, тик ерактан һәм төнлә генә. Яраткан хайваннарны (бигрәк тә атларын) ул тарап-чәчен тарап, ашатып-эчертеп тора, ә яратмаган кешеләрне интектерә һәм ачлыкка җиткерә.

Бичура

Аналог кикиморы. Невысокая женщина в старинном татарском головном уборе ирпаке. Живет на чердаке или в подполе, но далеко
не в каждом доме. Существенного вреда человеку не причиняет, но иногда может мучить жильцов, давить их во сне, бить посуду
и громко смеяться. Бичура бывает и полезной — по ночам она приносит в дом хозяина деньги и другие блага, если же ее изгнать, можно в мгновение стать бедным. Чтобы изгнать бичуру, нужно привести в дом медведя или же разобрать дом и построить его
в новом месте.

Кикимор аналогы. Иске татар баш киеме кигән, тәбәнәк кенә бер хатын ирпак. Чормада яки идән астында яши, ләкин һәр йортта түгел. Кешегә зур зыян китерми, ләкин кайвакыт йортта яшәүчеләрне газаплый, аларны төшендә кыстыра, савыт-сабаларны кыйный һәм кычкырып көлә ала. Бичура файдага да була — төннәрен ул хуҗа йортына акча һәм башка байлыкларны китерә, әгәр аны куып җибәрсәң, бер мизгелгә ярлы булырга мөмкин. Бичураны куу өчен аю йортына китерергә яки йортны сүтеп яңа урында төзергә кирәк.

Аждаха / Аждаһа

Образ Аждахи появился еще в зороастризме. Представляет из себя огромных размеров змея, который в разных сюжетах может быть крылатым, огнедышащим или многоголовым. Именно Аждаха превращается в Юху после 1000 лет жизни
в змеином образе. Аждаха живет у воды и часто нападает на города, в качестве жертвы ему необходимо принести невинную девушку. Согласно некоторым легендам, может приходить к женщинам в виде погибшего супруга по ночам и насиловать
ее вплоть до смерти.

Аждаһа образы зороастризмда ук пәйда булды. Төрле сюжетларда канатлы, ут белән сулаучы яки күпбашлы булырга мөмкин еланның гаять зур зурлыгын күз алдына китерә. Нәкъ менә Аждаха 1000 елдан соң Юхка елан образында әверелә. Аждаха су янында яши һәм еш кына шәһәрләргә һөҗүм итә, корбан итеп, аңа гаепсез кызны китерергә кирәк. Кайбер риваятьләргә караганда, хатын-кызларга үлгән ир яки хатын-кыз рәвешендә төннәрен килергә һәм аны үлгәнчегә кадәр көчләргә мөмкин.

Пэри

Зловещая адская сила, которая носится на крыльях по воздуху, ее прикосновение может лишить человека речи и слуха. Во времена раннего средневековья образ пэри в литературе имел не только злые начала, но и добрые. Дух пэри является человеку в образе девушки невероятной красоты, но также может принимать образ животного, голубя, пламени. Живут пэри большими группами, встречаются даже упоминания о городах пэри. Часто обманывают людей, а также крадут и подменяют детей.

Канатларында һавада очып йөри торган явыз җәһәннәм көче аның кагылуы кешене сөйләм һәм ишетүдән мәхрүм итәргә мөмкин. Элекке урта гасырлар чорында әдәбиятта пэри образы усал башлангычлар гына түгел, игелеклеләр дә булган. Пэри рухы — кыз образында кешегә гаҗәеп матурлык, шулай ук хайван, күгәрчен, ялкын образын кабул итә ала. Зур төркемнәр белән пәриләр яши, пэри шәһәрләре турында да искә алулар очрый. Кешеләрне еш кына алдыйлар, шулай ук урлыйлар һәм балаларны алыштыралар.

Джинн / Җен

Согласно Корану, джинны — первые разумные существа на Земле, появились раньше человека. Они представляют из себя нечто среднее между людьми и ангелами, рождены они из чистого пламени. Изначально они жили как люди. Но потом возгордились собой, стали вступать друг с другом войны, отрицать могущество Бога. Джинны были разбиты армией ангелов и прогнаны с Земли, а вместо них были созданы люди. Могут являться людям в разных формах и видах, при такой встрече человек испытывает беспокойство.

Коръән буенча, җеннәр - Җирдә беренче акыллы җан ияләре, кешедән алданрак барлыкка килгән. Алар кешеләр белән фәрештәләр арасында урта бер нәрсә, саф ялкыннан туган. Башта алар кешеләр кебек яшәгәннәр. Ләкин соңыннан алар үзләре белән горурландылар, бер-берсе белән сугыша башладылар, алланың кодрәтен инкарь итә башладылар. Джиннар фәрештәләр армиясе тарафыннан тар-мар ителгән һәм Җирдән куылган, ә алар урынына кешеләр барлыкка килгән. Төрле формаларда һәм төрләрдә кешеләр була ала, мондый очрашу вакытында кеше тынычсызлану кичерә.

Шайтан

Если джинны могут и помогать человеку, встать на праведный путь, то шайтаны — существа сугубо злобные. Шайтаны неразумны, сугубо отрицательны, поэтому часто перевирают предсказания ангелов и устраивают каверзы людям. В отличие от джиннов, которые могут быть невидимы человеческому глазу, шайтаны всегда видимы, при этом они обладают неприятной внешностью. Они выходят на Землю только по ночам, поэтому людям необходимо закрывать свои дома от непрошеных гостей в темное время суток.

Әгәр җеннәр кешегә ярдәм итә, гадел юлга баса алса, шайтаннар — яман җан ияләре. Шайтаннар акылсыз, бик начар, шуңа күрә еш кына фәрештәләрнең фаразларын кабатлыйлар һәм кешеләргә каверзлар оештыралар. Кеше күзенә күренми торган җеннәрдән аермалы буларак, шайтаннар һәрвакыт күренә, шул ук вакытта алар ямьсез кыяфәткә ия. Алар Җиргә төннәрен генә чыга, шуңа күрә кешеләргә караңгы вакытта чакырылмаган кунаклардан үз йортларын ябарга кирәк.

Дэв

Дэвы также являются злобными духами и по естеству своему похожи на джиннов. На земле дэвы тоже живут, чаще всего на местах захоронения кладов, особенно нечестных. Дэвы крадут девочек и растят в своих семьях до совершеннолетия, а потом женятся на них. Спасти таких девушек могут только настоящие джигиты — богатыри, обладающие большой силой. Дэвы часто уводят людей глубоко в лес или к себе в дом, где убивают и закапывают под полом. Джигит, или богатырь, может победить дэва и заставить его воскресить всех убитых им людей.

Дэвлар да усал рухлы һәм таягы белән җеннәргә охшаган. Диюләр дә, күбесенчә, күмелгән урыннарда, бигрәк тә намуссызларда яшиләр. Дэвлар кызларны урлыйлар һәм үз гаиләләрендә балигъ булганчы үсәләр, ә аннары аларга өйләнәләр. Мондый кызларны бары тик чын егетләр генә коткара ала — баһадирлар, алар көчле. Дэвлар еш кына кешеләрне урманга яки үз йортларына алып китә, анда үтерәләр һәм идән астында күмәләр. Егет, баһадир диюне җиңә ала, үзе үтергән кешеләрне яңадан торгызырга куша.

Белый змей / Ак елан

Согласно легендам, все змеи делятся на черных и белых. Черные змеи чаще всего являются противниками людей, а белый змей любит и защищает человека. Он также является правителем всех змей. Если съесть кусочек мяса из туловища Белого змея, то можно излечиться от любой болезни, если съесть мясо из головы — то обрести мудрость, а если из хвоста — то умереть. Белый змей обладает даром пророчества и ясновидения.

Легенда буенча, барлык еланнар кара һәм акларга бүленә. Кара еланнар күбесенчә кешеләрнең дошманнары булып торалар, ә ак елан кешене ярата һәм яклый. Ул шулай ук барлык еланнарның да идарәчесе булып тора. Әгәр дә ак елан гәүдәсеннән бер кисәк ит ашасаң, баштанаяк итне ашасаң, акыл җыярга, ә койрыктан үлсә — үләргә була. Ак елан күрәзәлек һәм күрәзәлек сәләтенә ия.

Белый волк / Ак бүре

Тотемный предок, прародитель тюрок. Согласно легенде, древний кочевой народ хунну произошел от союза дочери хана
и волка. Белый волк также является тотемным предком волжских булгар — прародителей современных казанских татар. Древние тюрки считали, что бедная масть животного выдает его божественное происхождение, также считалось, что животные с белой окраской обладают магической силой. В сказках и легендах Белый волк выступает хранителем леса,
он также имеет власть над жизнью и смертью.

Кара төрекләрнең ата-бабалары. Риваять буенча, борынгы күчмә халык хунну хан кызы һәм бүре союзыннан чыккан. Ак бүре шулай ук хәзерге Казан татарларының ата-бабалары булган Идел буе болгарларының тотем бабасы. Борынгы төркиләр, хайванның мескен төсе аның илаһи нәселенә барып тоташа, ак төстәге хайванның тылсымлы көченә ия дип санаганнар. Әкиятләрдә һәм риваятьләрдә Ак бүре урманны саклаучы булып тора, шулай ук тереклек һәм үлем белән идарә итә.

Зилант

Потомок Змея Елана, дракон с птичьими чертами. Даритель плодородия и дракон-хранитель. Согласно одной из легенд, был королем всех змей на месте современной Казани — из-за жителей соседней деревни вся его свита была уничтожена, сам Зилант улетел на соседнюю гору и начал мстить людям. Сейчас образ Зиланта является сугубо положительным как образ защитника Казани от врагов.

Елан токымы, кош сыйфатлары белән аждаһа. Җиләк-җимеш һәм аждаһа бүләк итә. Риваятьләрнең берсе буенча, хәзерге Казан урынында барлык еланнарның короле булган — күрше авыл халкы аркасында аның бөтен свитасы юк ителгән, Зилант үзе күрше тауга очып киткән һәм халыктан үч ала башлаган. Хәзер Зилант образы Казанның дошманнарыннан яклаучы образы буларак уңай образ булып тора.

Белый барс / Ак барс

Символ плодородия и богатства у волжских булгар. Тотемная фигура, предок-прародитель одного из булгарских племен. Часто имеет крылья и рога, что означает его связь с небесными божественными силами. Ак барс является государственным символом Республики Татарстан и изображается на гербе.

Идел болгарларының уңдырышлылык һәм байлык символы. Болгарларның бер кабиләсенең нәсел башы булган кара фигура. Еш кына канатлары һәм мөгезләре була, бу аның күк илаһи көчләре белән багланышын аңлата. Ак барс Татарстан Республикасының дәүләт символы булып тора һәм гербта сурәтләнә.

Тулпар

Крылатый конь, лучший друг богатыря. Популярный образ из тюркского фольклора. Обладает сверхъестественными силами — может читать мысли, разговаривать, а также летать. Создана богами, в том числе культивировала
на божественных пастбищах, скрещивалась с обычными лошадьми для рождения более сильного потомства.
У тулпаров есть тайна — никто, даже хозяин, не должен видеть крылья тулпара, иначе этот «счастливец» обязательно умрет.

Аты канатлы, баһадирның иң якын дусты. Популяр образ төрки фольклордан. табигатьтән өстен көчләргә ия — фикерләрен укый, сөйләшә, шулай ук оча ала. Байлар тарафыннан булдырылган, шул исәптән илаһи көтүлекләрдә культивацияләгән, көчле нәсел өчен гадәти атлар белән аралашкан. Тулпарларның яшерен сере бар — берәү дә, хәтта хуҗа да, толымның канатларын күрергә тиеш түгел, югыйсә бу «бәхетле» һичшиксез үләчәк.

Оспенная мать и оспенный хозяин / Чечек анасы и чечек иясе

При естественной оспе в самих болячках-оспинах живут осенные мать и оспенный хозяин. Именно они насылают все недуги
и проказы, которые испытывает человек при оспе. Приносят много страданий и доводят людей до смерти.

Табигый чәчәк авыруы белән үләксә-оспиннарда көзге ана һәм акылсыз хуҗа яши. Нәкъ менә алар кеше оспада сынаган барлык чирләрне һәм проказларны туендыра. Бик күп газаплар китерәләр һәм кешеләрне үлемгә җиткерәләр.

Киремет

Вера в киремета характерна не только для татар, но и для всех народов, проживающих вдоль Волги. Изначально слово «‎киремет»‎ обозначало место для совершения жертвоприношений, а позже — как понятие о духах, обитающих в священных местах. Сейчас киремет — как раз тот самый дух, который может приносить вред человеку. Умилостивить его можно жертвами.

Киреметка ышану татарларга гына түгел, Идел буенда яшәүче барлык халыкларга
да хас. Баштарак «‎киремет»‎ сүзе изге урыннарда тереклек итүче рухлар төшенчәсе буларак корбан чалу урынын билгеләде. Хәзер киремет — нәкъ менә кешегә зыян китерә ала торган рух. Аны корбан итәргә мөмкин.

Тенгри

Небесный дух, верховный бог в тенгрианстве. Представлен еще в мифологии народа хунну, который жил до н.э. Небесный дух-хозяин, мужское божественное начало, который распоряжается судьбами людей, народов
и государств. Согласна некоторым легендам, также существуют тенгрии, небесные духи, более низший класс божеств.

Күк рухы, югары алла тенгрианслыкта. Безнең эрага кадәр яшәгән хунну халкы мифологиясендә дә тәкъдим ителгән. Күк иясе, ир-ат башы, ул кешеләр, халыклар һәм дәүләтләр язмышын хәл итә. Кайбер риваятьләр белән килешәм, шулай ук тәңкәләр, күк рухы, аллаларның түбән сыйныфы бар.

Умай

Древнее женское божественное начало у тюркских народов. Земное существо, богиня плодородия, покровительница детей и материнства. Считается, что связана с персонажем иранской мифологии — птицей Хумай. В некоторых традициях Умай обрела двуликий образ — Белая Умай дарует жизни,
а Черная их забирает. Занимает второе место, после Тенгри, в тюркском пантеоне богов.

Төрки халыкларда борынгы хатын-кызларның илаһи башлангычы. Җир иясе, җиләк-җимеш алиһәсе, балаларны һәм аналарны яклаучы. Иран мифологиясе персонажы — Хумай кошы белән бәйле дип санала. Кайбер традицияләрдә Умай ике лик образга ия була — Ак Умай гомерләрен бүләк итә, ә Кара Умай аларны алып китә. Икенче урынны Тенгридан соң төрки аллалар пантеонында ала.

Владыка подземного царства, рогатое божество. Имеет отвратительную внешность, длинные черные кучерявые волосы и бороду до колен. Вместе с другим божеством участвовал в творении Земли и людей, но постоянно мешал, создавал трудности и уродовал будущую жизнь. За это был свергнут сначала на землю, а потом в самые ее недры. Там он основал подземное 9-ярусное царство со своими реками из слез, кровавыми озерами, тусклыми солнцем
и луной.

Җир асты патшалыгының иясе, илаһи зат. Күңелсез кыяфәтле, озын кара бөдрә чәчле һәм тезләренә кадәр сакаллы. Башка алла белән бергә Җир һәм кешеләр иҗатында катнашты, ләкин даими комачаулады, кыенлыклар тудырды һәм киләчәк тормышны бозды. Моның өчен башта җиргә ташланалар, аннары аның иң явыз җирләренә. Анда ул үзенең елгалары, канлы күлләре, тонык кояш һәм ай яше белән җир асты 9 яруслы патшалыгын оештыра.

Эрлик